Ondernemerschap in transitie

Ondernemerschap in transitie

ONDERNEMERSCHAP IN TRANSITIE

Het is een uitdagende tijd voor ondernemend Nederland en dat is een understatement. Er is gelukkig aandacht voor de problemen en uitdagingen van ondernemers en het is mooi om te zien dat er vanuit de overheid en de samenleving steun wordt gegeven. Naast de praktische uitdagingen waar ondernemers mee te maken krijgen is er een psychologische kant aan deze COVID-19 gerelateerde situatie. In dit artikel wil ik graag deze kant belichten en onderscheid ik een viertal psychologische uitdagingen die ik herken bij ondernemers. Ook reik ik voor deze uitdagingen een aantal tips aan.

De lockdown waartoe de regering vanwege de COVID-19 pandemie heeft besloten, maakt dat veel ondernemers hun zaak de afgelopen maanden tijdelijk hebben moeten sluiten of geconfronteerd zijn met een grote terugloop van klanten of opdrachten. Inmiddels worden de eerste stappen gezet om het openbare leven weer open te stellen. Ondernemers kunnen fasegewijs hun business opstarten binnen de beperkingen en richtlijnen van de zogeheten anderhalve meter samenleving. De effecten van deze anderhalve meter samenleving op de toekomst van samenleving en het bedrijfsleven roept veel vragen op bij ondernemers. Hoe kan ik mijn onderneming draaiende houden binnen een anderhalve meter samenleving? Heeft mijn onderneming nog bestaansrecht? Lukt het mij om voldoende inkomen te genereren? Hoe kan ik de salarissen van mijn werknemers blijven betalen? Dit zijn belangrijke vragen waar veel ondernemers nu dagelijks mee worstelen.

Ondanks dat wij als mensheid nooit zekerheid hebben over onze toekomst, verkeren we in de illusie controle te hebben over wat er morgen in ons leven en werk gebeurt. De afgelopen decennia en bij de jongste generaties is het gevoel van maakbaarheid toegenomen. We kunnen alles zijn en worden. Als dit niet lukt, dan heb je er niet hard genoeg voor gewerkt. Het aantal kleine ondernemers en ZZP-ers is, mede vanuit de maakbaarheidsgedachte, de afgelopen jaren fors toegenomen. Met een eigen onderneming of als zelfstandige kan je bij uitstek je eigen realiteit creëren. De COVID-19 pandemie heeft de samenleving in razend tempo van zekerheid en controle naar een gevoel van onzekerheid gebracht, dat juist ook veel ondernemers treft. Wat zijn de mentale uitdagingen voor deze groep ondernemers nu er minder maakbaar lijkt te zijn en er meer onzekerheid wordt ervaren?

Ondernemers moeten zich in korte tijd aanpassen aan ingrijpende veranderingen. Niet iedere ondernemer gaat hetzelfde met deze veranderingen om. De persoonlijke uitgangssituatie, de verandering zelf en de mate van veerkracht verschilt per ondernemer. Wanneer we te maken krijgen met een ingrijpende verandering of bedreigende situatie, dan treden onze beschermingsmechanismen in werking. Er ontstaat een natuurlijke neiging tot vluchten, vechten of bevriezen. Het zet een reactie in werking die niet altijd effectief of behulpzaam is. Inzicht in en bewust zijn van de eigen gevoelens, gedachten en gedrag kan de ondernemers helpen in de aanpassen op deze nieuwe situatie.

Uitdaging 1: Omgaan met spanning en afweer

Wat zich nu voltrekt is nieuw. Een crisis van deze omvang hebben wij in deze ondernemersgeneratie nog niet meegemaakt. Deze nieuwe situatie brengt een grote mate van niet-weten met zich mee. We weten niet of we ziek worden, of we vroegtijdig één van onze dierbaren moeten missen, hoe lang deze periode en maatregelen gaan duren, wanneer er een oplossing komt en wat de effecten precies zullen zijn op ons leven en werk. Als mens hebben we graag controle, waardoor het verblijven in het niet weten lastig kan zijn. We kunnen hier onrustig en boos van worden, omdat we geconfronteerd worden met onmacht en beperkte invloed. Het verblijven in en verdragen van het niet-weten vergt geduld en oefening.

Wanneer we geconfronteerd worden met iets wat we nog niet kennen kan dit spanningen te weeg brengen, die we zowel positief als negatief kunnen ervaren. Het kan een gevoel van avontuur geven, als een uitdaging voelen en aanzetten tot beweging en creativiteit. De meeste ondernemers hebben ervaring met het zetten van stappen, ook al is het onzeker. Ze zijn ooit hun onderneming gestart, waarbij durf komt kijken. Toch kunnen, ook voor deze ervaren en moedige ondernemers, de huidige onzekerheden leiden tot stress, angst en depressieve klachten. Dit geldt zeker voor die ondernemers voor wie de veranderingen een grote impact hebben, die weinig tot geen perspectief zien of die al te kampen hadden met problemen en/of spanningen. Dit kan uiteindelijk leiden tot stress, ziekte of het (tijdelijk) verliezen van ondernemerskracht. Goed omgaan met spanningen doet een beroep op zelfregulerend vermogen en zelfzorg.

Ondernemers kunnen zich in onzekere tijden gedreven voelen tot snel handelen en het bedenken van creatieve oplossingen. De huidige situatie brengt voor velen een noodzaak tot snel schakelen om te overleven. Het is mooi om te zien hoe ondernemers nieuwe kansen weten te creëren. Er zijn veel innovatieve initiatieven zichtbaar waarbij ondernemers hun businessmodel aanpassen aan de veranderende situatie. Daadkrachtige actie van ondernemers kan heel effectief zijn, maar heeft ook een risico in zich. Het zoeken van controle kan een vorm van afweer zijn als reactie op de onzekerheid; een poging tot een nieuwe houvast. Het kan ook goed zijn om juist even te wachten en niet meteen tot handelen over te gaan om te kunnen voelen en bedenken wat het passende antwoord is op deze uitdagingen. Bewust niets doen in tijden van niet weten kan ontzettend spannend en stressvol zijn. Niets doen kan ook voortkomen uit een afweer reactie, omdat ondernemers zich door de plotse veranderingen overweldigd en verlamd voelen. Het onderscheidt maken of een reactie uit afweer ontstaat of dat het een gezonde reactie is op wat er plaats vindt is kan lastig zijn en vraagt om voelen en reflecteren.

Naast het goed omgaan met eigen spanning en afweer is het belangrijk dat ondernemers ook leiding nemen in het zorgen voor containment voor hun medewerkers. Oprecht luisteren naar hun gevoelens en gedachten en focus, structuur en perspectief bieden kan medewerkers vertrouwen geven zodat zij actief kunnen blijven en goede moed houden.

Uitdaging 2: Verlies nemen en verder gaan

In de situatie waar ondernemers nu verkeren zie ik een parallel met rouwprocessen. Rouw is de reactie op het verlies van iets of iemand waaraan je gehecht bent. Ondernemers hebben veelal een grote verbondenheid met hun onderneming. Ze hebben hun bedrijf met veel passie en gedrevenheid opgericht en vaak is de dienstverlening of het product sterk verbonden met hun eigen identiteit. Een eigen bedrijf wordt ook wel eens vergeleken met het krijgen van een kind: met een eigen onderneming breng je iets in de wereld. Wanneer een met zorg opgebouwd bedrijf plots (tijdelijk) moet sluiten of met bestaansrecht bedreigd wordt, dan is dit een (dreigend) verlies waarbij vergelijkbare gevoelens van rouw komen kijken. Om door te kunnen gaan of te kunnen veranderen is het belangrijk om te erkennen en accepteren wat je bent verloren en wat dit voor je betekent. Die erkenning van verlies kan voor ondernemers en hun omgeving, juist in deze tijd, ingewikkeld zijn. Ik noem drie oorzaken die dit gecompliceerd kunnen maken.

Allereerst staat een verlies nooit op zichzelf. Oude, zelfs intergenerationele, verliezen bewegen mee met nieuwe verliezen. Bovendien kan een verlies leiden tot een volgend nieuw verlies, waardoor er stapelverlies ontstaat. Het is daarom niet altijd makkelijk om te kunnen voelen en onderscheiden waar de rouw precies over gaat. Ten tweede kunnen de eigenschappen van een ondernemer in de weg staan. Om te rouwen moet je ook stil staan en terugkijken. Dit is niet voor iedere ondernemer een natuurlijke beweging. Ondernemerskracht is een voorwaartse kracht. Winst is noodzakelijk voor de levensvatbaarheid van bedrijven, waardoor een ondernemer ongemak en schaamte kan voelen als hij verliest. Tenslotte zijn we geneigd onze situatie, zo ook onze verliezen, te spiegelen aan anderen. Ik hoor van veel mensen dat ze zich schuldig voelen over de emoties die zij nu voelen. We hebben van nature al een sterke neiging om pijn die veroorzaakt wordt door niet dood-gerelateerde verliezen onvoldoende te erkennen. Nu er zoveel ander leed om ons heen geschiedt bestaat er een grote kans dat deze neiging versterkt wordt. Momenteel hoor je mensen veel zeggen: “We zitten allemaal in hetzelfde schuitje” en “We mogen niet klagen, we zijn nog gezond”. Dit zijn relativerende gedachten over wat er plaats vindt, maar kunnen ook voorbijgaan aan de unieke individuele ervaring en bagatelliserend werken.

De drie genoemde complicerende factoren kunnen ertoe leiden dat ondernemers en hun omgeving het verlies onvoldoende erkennen en dat rouwgevoelens niet begrepen en genegeerd worden. Het effect hiervan kan zijn dat rouwreacties intensiveren en in de weg komen te staan tot van een positief vervolg. Het is daarom van belang dat ondernemers hun gevoel en emoties uiten en ook de pijn en het verdriet toe laten. Zij hebben de realiteit onder ogen te zien, het verlies te erkennen en zich ook weer open te stellen voor nieuwe kansen en mogelijkheden. In deze tijd waar veranderingen zich snel opvolgen is een ondernemer er bij gebaat deze rouwtaken op te pakken en zich niet te lang te verzetten.

Uitdaging 3: Het nemen van regie, initiatief en actie

De lockdown van de afgelopen tijd ontneemt veel van de ruimte waaraan we gewend en gehecht zijn. Veel van wat we voor de lockdown deden doen we òf niet meer òf vindt binnen een beperkte ruimte plaats. Er zijn geen duidelijke grenzen meer tussen thuis-, werk- en studieplek. Het is lastiger onderscheid te maken tussen werkdagen en vrije dagen. De verschillende rollen die we in het dagelijkse leven vervullen worden niet meer begrensd door tijd en plaats waardoor een gevoel van fluïditeit ontstaat. Rollen en taken lopen door elkaar heen en in elkaar over, wat een gevoel van desoriëntatie en verwarring kan geven. Dit vraagt om het bedenken en creëren van grenzen en rituelen te bedenken zodat je kunt blijven voelen wie je bent als mens en ondernemer, onafhankelijk van een eventuele partner of kinderen en los van de plek waar je werk uitvoert. De intelligente lockdown brengt ook een zekere fluïditeit te weeg die zich op moreel vlak afspeelt. Er zit ruimte in de richtlijnen en er wordt een sterk beroep gedaan op eigen verantwoordelijkheid. Ons verhouden tot de aangereikte kaders doet een beroep op ons morele kompas. Welke kansen zijn er nog, is het verantwoord deze te nemen en wat legitimeert de uitzondering op de regel? Ondanks dat er meer kaders en richtlijnen zijn, brengt deze fluïditeit voor veel ondernemers nieuwe vragen omtrent sturing en eigen regie. Zicht hebben op de eigen waarden kan een waardevol hulpmiddel zijn in het nemen van besluiten en in het zetten van stappen. Ook is het voor ondernemers behulpzaam om te investeren waar zij wel invloed op hebben, goed in zijn en waarde kunnen toevoegen. Deze tijd vraagt om initiatief en actie, over eigen weerstanden heen.

Uitdaging 4: Exploreren van existentiële vragen

Deze ‘tussentijd’ kan zich ook manifesteren als een tijd van bezinning. Of ze nu willen of niet, veel ondernemers worden door al deze nieuwe ervaringen geconfronteerd met wie zij zijn, wat zij doen en wat hun werk en bedrijf betekent. Existentiële vragen over identiteit en ondernemerschap kunnen zich aandienen of zelfs opdringen. Heeft mijn onderneming nog bestaansrecht? Is dat wat ik doe nog relevant? Wat heb ik in deze tijd te brengen? Het exploreren van deze vragen kan van deze tussentijd een vruchtbare tijd maken, waarin ondernemers dichterbij hun essentie en ‘roeping’ komen. Door juist ook voor deze exploratie tijd en ruimte te maken brengt ondernemers mogelijk verder dan ooit.

Hoe nu verder?

De vier psychologische uitdagingen vragen om duale reacties van ondernemers. Stilstaan en vertragen versus doorgaan en vernieuwen; loslaten en vastpakken tegelijkertijd. Dat kan een ingewikkelde opgave zijn en een hoop teweeg brengen. Ondernemers moeten dit zelf doen, maar dat hoeft niet alleen. Ze kunnen elkaar opzoeken en gebruik maken van hun netwerk. Ook zijn er professionals waar ze terecht kunnen om hen te begeleiden in deze tijden van transitie en crisis. Ik bied als expert in de begeleiding van veranderingen het volgende aan:

Zelfhulp tips voor ondernemers in tijden van transitie en crisis. Speciaal voor ondernemers is er een infographic met zelfhulptips te downloaden.

Coaching van ondernemers in transitie. In mijn coachpraktijk VERDERcoach kunnen ondernemers terecht voor individuele begeleiding. Wanneer de kosten vanwege de Coronacrisis niet haalbaar zijn, is er korting mogelijk of sta ik open voor een ruil.

Met Marcel de Groen vormen wij het bedrijf NieuweKaders waarin we groepen professionals, leiders en ondernemers begeleiden in identiteitsvraagstukken. Speciaal voor ondernemers bieden wij in deze tijd onlinebijeenkomsten en een driedaags programma:

Identiteit Transitie Veerkracht. Voor ondernemers bieden wij een driedaags programma (RIVM-proof) + ondersteundende online bijeenkomsten waarin ondernemers diepgaand werken en ervaringsgericht leren omtrent de vragen wie ben ik, wat doe ik, wat beteken ik in tijden van transitie en crisis. Deze training wordt door steun van Stichting Ondernemers Fonds Arnhem voor sterk gereduceerd tarief aangeboden (Normaal 1495, – voor deze groep 495,- excl btw).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

back to top